ለሚይዟት የሕይወት ዛፍ ናት

በፓራሻችን ይስሐቅ አባታችን ልጁን ያዕቆብን «ድምፁ የያዕቆብ ድምፅ ነው፤ እጆቹም የዔሳው እጆች ናቸው» ብሎ በተናገረው ቃል ላይ፣ ጠቢባኖቻችን (ሐዛል) በሚድራሽ እንዲህ ይላሉ፦ አንድ ጊዜ ጣዖት አምላኪዎች ሁሉ ወደ ክፉው በልዓም ተሰብስበው፣ የእስራኤልን ሕዝብ ሊያጠቁና ሊገዙ ይችሉ እንደሆነ ጠየቁት። ክፉው በልዓምም እንዲህ ብሎ መለሰላቸው፦

«ሂዱና በምኩራቦቻቸውና በቤተ ሚድራሾቻቸው ዙሩ፤ በዚያ የመምህራን ቤት ሕፃናት በድምፃቸው ሲጮኹና የቶራን ቃል ሲያሰሙ ካገኛችሁ፣ ልታጠቋቸው አትችሉም፤ ምክንያቱም አባታቸው (ይስሐቅ አባታችን) ‹ድምፁ የያዕቆብ ድምፅ ነው› ብሎ ቃል ገብቶላቸዋል፤ ይህም ማለት የያዕቆብ ድምፅ በምኩራቦችና በቤተ ሚድራሾች በሚሰማበት ጊዜ እጆች የዔሳው እጆች አይደሉም ማለት ነው። ያለዚያ ግን ‹እጆቹም የዔሳው እጆች ናቸው›፤ እናንተም ልታሸንፏቸው ትችላላችሁ።»

በዚህ ሚድራሽ ቃል መሠረት፣ ይስሐቅ አባታችን ለልጁ ለያዕቆብ በተናገረው ቃል ውስጥ በግዞት (ጋሉት) ውስጥ ከከበቡን ክፉ አሕዛብ ሁሉ ለምንቀበለው ከባድና መራራ መከራ ሁሉ ብቸኛው መድኃኒት ተሰውሯል። እነዚህ አሕዛብ በየጊዜውና በየቅጽበቱ ክፋትን ያሴሩብናል፤ በእውነትም ደማችንን ይጠማሉ፤ ሐሼም ያድነን። መድኃኒቱም ይህ ነው፦ «ድምፁ የያዕቆብ ድምፅ ነው»።

የእስራኤል ሕዝብ ድምፅ በምኩራቦችና በቤተ ሚድራሾች ሲሰማ፣ የሐሼምንም ቶራ በፍቅርና በጉጉት ሲማሩ፣ ቅዱሲቱ ቶራ ትከልላቸዋለች፤ ከእነዚያም ጨካኝ «የዔሳው እጆች» ታድናቸዋለች። ነገር ግን — ሐሼም ይጠብቀን — የእስራኤል ሕዝብ ድምፅ በምኩራቦችና በቤተ ሚድራሾች ቢደክም፣ ከቶራም ቢላሉ፣ ወዲያውኑ እነዚያ የዔሳው እጆች ለማሸነፍና ለመጉዳት ኃይል ያገኛሉ፤ ሐሼም ይጠብቀን።

በሚድራሹ ትርጓሜ መሠረት በጥቅሱ ውስጥ «ድምፁ የያዕቆብ ድምፅ ነው፤ እጆቹም የዔሳው እጆች አይደሉም» ተብሎ መጻፍ የነበረበት ይመስላል (በቶራ እንደተጻፈው «ድምፁ የያዕቆብ ድምፅ ነው፤ እጆቹም የዔሳው እጆች ናቸው» ሳይሆን)፤ ምክንያቱም የያዕቆብ ድምፅ በቶራ ሲበረታ የዔሳው እጆች ሊገዙት አይችሉም። ረቤኑ ሃ-ግራ (የቪልና ጋኦን) ይህን እንዲህ ያብራራል፦ በመጽሐፉ ወግ መሠረት በጥቅሱ ውስጥ ያለው «ሃ-ቆል» (ድምፁ) የሚለው ቃል ያለ «ቫቭ» ፊደል ጎደሎ ሆኖ ተጽፏል (በሑማሽና በሴፌር ቶራ ውስጥ እንደሚታየው)። ስለዚህ «ሄቃል» ተብሎ ሊነበብ ይችላል፤ ትርጉሙም «ቀለለ» ማለት ነው። የጥቅሱም ትርጉም እንዲህ ይሆናል፦ «የያዕቆብ ድምፅ ሲቀልል» — የያዕቆብ ድምፅ ከቶራ ቃላት ሲቀልልና ሲላላ፣ በዚያን ጊዜ «እጆቹም የዔሳው እጆች ናቸው» — የዔሳው እጆች እርሱን ለማሸነፍ ኃይል አላቸው፤ ሐሼም ይጠብቀን።

ዔሳው ያዕቆብን በልቅሶው ቀናት ሊገድለው ፈለገ፤ በዚያን ጊዜ የቶራ ትምህርቱ ይቀንሳልና

በዚህ መሠረት በፓራሻችን ቀጥሎ የተነገረውን በጥሩ ሁኔታ ማብራራት እንችላለን። ዔሳው ወንድሙ ያዕቆብ በረከቶቹን በተንኮል ስለወሰደበት በተቆጣ ጊዜ በልቡ እንዲህ አለ፦ «የአባቴ የልቅሶው ቀን ቀርቦአል፤ ወንድሜን ያዕቆብን እገድለዋለሁ»፤ ይህም ማለት «አባቴ ይስሐቅ ከዚህ ዓለም እስኪለይ ድረስ እጠብቃለሁ፤ ከዚያም በኋላ ወንድሜን ያዕቆብን እገድለዋለሁ» ማለት ነው። በቀጥተኛው ትርጉም (ፕሻት) መሠረት ዔሳው አባቱ ይስሐቅ እስኪሞት ድረስ ጠብቆ ከዚያ በኋላ ብቻ ያዕቆብን ለመግደል የወሰነው አባቱን ማሳዘን ስላልፈለገ ነው። ነገር ግን ከላይ በተነገረው መሠረት ሌላም ምክንያት መስጠት ይቻላል፦

ክፉው ዔሳው እንኳ ወንድሙ ያዕቆብ በቅዱሲቱ ቶራ እስከደከመ ድረስ በምንም መንገድ ሊጎዳው እንደማይችል በሚገባ ያውቅ ነበር፤ ምክንያቱም ቶራው ትከልለዋለች፣ ከእርሱም ታድነዋለች። ስለዚህ ዔሳው ያዕቆብ ከቶራ ትንሽም ቢሆን የሚላላበትን ጊዜ መፈለግ እንዳለበት ተረዳ፤ በዚያን ጊዜ ሊያሸንፈው ይችላልና። ነገር ግን እንዲህ ያለ ጊዜ ፈጽሞ አልነበረም፤ ምክንያቱም ያዕቆብ ቀንና ሌሊት በቶራ ይጠመድ ነበርና።

ዔሳው ያገኘው ብቸኛ ዘዴ አባቱ ይስሐቅ ከዓለም እስኪለይና የልቅሶው ቀናት እስኪደርሱ ድረስ መጠበቅ ነበር፤ በዚያን ጊዜ ያዕቆብ አባታችን በቶራ መጠመድ አይችልም — ምክንያቱም በሹልሐን ዓሩክ እንደተወሰነው ሐዘንተኛ በሰባቱ የልቅሶ ቀናት ሁሉ ቶራን፣ ነቢያትንና መጻሕፍትን፣ ሚሽናን፣ ገማራን፣ ሕግጋትንና አጋዳን ማንበብ የተከለከለ ነው፤ ምክንያቱም ቶራ ልብን ደስ ታሰኛለች፤ «የእግዚአብሔር ሥርዓት ቅን ነው፥ ልብን ደስ ያሰኛል» እንደተባለው፤ ሐዘንተኛም በእነዚያ ቀናት ደስታ የተከለከለ ነው — በዚያን ጊዜም ያዕቆብን ሊያሸንፈው ይችላል።

በዚህ ትርጓሜ መሠረት ዔሳው «የአባቴ የልቅሶው ቀን ቀርቦአል» ብሎ በጥንቃቄ መናገሩ እጅግ ድንቅ በሆነ ሁኔታ ትክክል ነው። ዔሳው በዚያን ጊዜ የሚሆኑትን የልቅሶ ቀናት አጽንዖት ሰጠ እንጂ በቀላሉ «የአባቴ ሞት ቀርቦአል» ወይም የመሳሰለውን አላለም (የመጠበቁ ምክንያት ሁሉ አባቱን ላለማሳዘን ብቻ ቢሆን ኖሮ እንዲህ ተብሎ መጻፍ ይገባው ነበር)። ይህም የሆነው የዔሳው ዋነኛ መጠበቅ ለአባቱ የልቅሶ ቀናት እንጂ ለሞቱ ራሱ ስላልነበረ ነው፤ ምክንያቱም ከላይ እንደተባለው በእነዚህ ቀናት ያዕቆብ ከቶራ ቃላት ይቦዝናል፤ በዚያን ጊዜ ብቻ በእርሱ ላይ ሥልጣን ሊኖር ይችላል።

ንጹሑን ወግ መጠበቅ ከክፉ ድንጋጌዎች ሁሉ ለመዳን ብቸኛው ዋስትና ነው

በመኃልየ መኃልይ የተባለውም ይህ ነው፦ «ነፍሴ የወደደችህ ሆይ፥ ወዴት ታሰማራለህ? በቀትርስ ወዴት መንጋህን ታሳርፋለህ? በባልንጀሮችህ መንጋ አጠገብ እንደ ተከናነበች ስለ ምን እሆናለሁ? ንገረኝ»።

በታርጉም ቃል መሠረት ይህ ጥቅስ ስለ መምህራችን ሙሴ ዕ״ሀ ይናገራል። እርሱ በሞተበት ቀን በትንቢት ራእይ በከባዱ ግዞቶች ዘመን በእስራኤል ሕዝብ ላይ የሚደርሰውን ሁሉ፣ እስከ መጨረሻው ግዞት የመጨረሻ ቅጽበት ድረስ፣ በግልጽና በጥርት አየ፤ «እግዚአብሔርም ምድሩን ሁሉ አሳየው … እስከ ኋለኛው ባሕር ድረስ» እንደተባለው። ጠቢባኖቻችንም «እስከ ኋለኛው ቀን ድረስ» ማለት ነው ብለው ተረጎሙት፤ ይህም ዓለም ከተፈጠረበት ቀን አንሥቶ ሙታን እስከሚነሡበት ቀን ድረስ ዓለምን ሁሉ እንዳሳየው ያስተምራል።

መምህራችን ሙሴ የተረገሙት አሕዛብ በእስራኤል ሕዝብ ላይ ምን ያህል ጭካኔ እንደሚያሳዩ፣ ምን ዓይነት የሐሰት ክሶች እንደሚያቀርቡባቸውና ምን ዓይነት ጭቆና እንደሚያደርሱባቸው አየ። የእስራኤል ገንዘብ ባለቤት እንደሌለው እንደሚዘረፍ፣ ደማቸውም እንደ ውኃ እንደሚፈስ አየ።

በዘመናችን የሚሆነውንም ሁሉ አየ — በወንዶች፣ በሴቶችና በንጹሓን ሕፃናት የተሞሉ አውቶቡሶች ሲፈነዱና የአካላቸው ክፍሎች ወደ ሁሉም አቅጣጫ ሲበተኑ የሚያሳዩትን አሰቃቂ ትዕይንቶች አየ። አይሁዳውያን በጠራራ ፀሐይ ሲታረዱና ደማቸው እንደ ውኃ በምድር ላይ ሲፈስ አየ። ሚሳይሎች በቅድስቲቱ ምድር ማዕዘናት ሁሉ ሲወረወሩና ያለ ምንም ርኅራኄ የሰውን ሕይወት አደጋ ላይ ሲጥሉ አየ።

መምህራችን ሙሴ ሁሉንም አየ፤ ልቡም በውስጡ በእውነት ተቃጠለ፤ ምክንያቱም አቻ በሌለው መጠን እስራኤልን የሚወድ ታላቅ ሰው ነበርና። ሕልውናው እንዲጠበቅ ብዙ ራሱን አሳልፎ ለሰጠለት ሕዝብ ካለው ታላቅ ኀዘን የተነሣ ዓይኖቹን ጨፍኖ ከዓለም መለየት አልቻለም። እንባ ከንጹሓን ዓይኖቹ እየፈሰሰ ወደ ብሩክ ሐሼም ዞሮ በሥቃይ እንዲህ ብሎ ጠየቀ፦ «ነፍሴ የወደደችህ ሆይ፥ ወዴት ታሰማራለህ? በቀትርስ ወዴት መንጋህን ታሳርፋለህ?» — «የዓለም ጌታ ሆይ፣ እባክህ ንገረኝ፤ የማሰማሪያህ መንጋ በዚህ ከባድ ግዞት ውስጥ ከአሕዛብ አስፈሪና ጨካኝ ድንጋጌዎች በታች (በታሙዝ ወር በሞቃት ቀን ቀትር እንደሚያቃጥለው የፀሐይ ሙቀት) እንዴት ጸንቶ ሊቆም ይችላል? የእስራኤል ሕዝብ በክፉዎቹ በዔሳውና በእስማኤል ልጆች መካከል እንዴት ጸንቶ ይኖራል?»

በግዞት ውስጥ ለመትረፍ የሐሼም ምክር

ሐሼምም እንዲህ ብሎ መለሰለት፦ «አንቺ በሴቶች መካከል የተዋብሽ፥ ባታውቂ የበጎቹን ፍለጋ ተከትለሽ ውጪ፥ ጠቦቶችሽንም በእረኞች ድንኳኖች አጠገብ አሰማሪ»። ይህም ማለት፣ የእስራኤል ሕዝብ በግዞት ከባድ ዘመናት እንኳ በእርሱ አማካይነት ደኅንነት የሚያገኙበት አንድና ብቸኛ ምክር ብቻ አለ። ምክሩም ይህ ነው፦ «የበጎቹን ፍለጋ ተከትለሽ ውጪ» — በየትውልዱ ያሉትን የቅዱሳን አባቶችንና የጻዲቃንን ፍለጋ ተከተሉ፤ ከእነርሱ የተቀበላችሁትንም ንጹሕ ወግ በሚገባ ጠብቁ፤ ሐሼም ይጠብቀን፣ አትተዉትም።

እንዲሁም «ጠቦቶችሽንም በእረኞች ድንኳኖች አጠገብ አሰማሪ» — ልጆቻችሁን ገና ትንንሽ ሳሉ («ጠቦቶችሽ» ማለትም ትንንሽ ጠቦቶች) ውሰዱና በምኩራቦችና በቤተ ሚድራሾች («የእረኞች ድንኳኖች») ተክሏቸው። በንጹሕ ድምፃቸው የቅዱሲቱን ቶራ ቃላት በማሰማታቸው ድምፃቸው ለሐሼም እንደ ጣፋጭ መዓዛ ወደ ላይ ይወጣል፤ ፍርዶችን ሁሉ ያጣፍጣል፤ የአሕዛብን ድንጋጌዎች ሁሉ ይሽራል፤ ክፉ ምክሮቻቸውንም ሁሉ ያፈርሳል፤ ከርኅራኄ ምንጭም የላይኛውን የርኅራኄ ብዛት በእናንተ ላይ ያወርዳል።

በቶራ ትምህርት አማካይነት በ«ደም» ሳይሆን በ«ወይን» መንገድ ቤዛነትን ማግኘት ይቻላል

የእስራኤል ብርሃን የሆነው ረቤኑ ቅዱሱ «ኦር ሃ-ሐይም» «ልብሱን በወይን ጠጅ፥ መጐናጸፊያውንም በወይን ደም ያጥባል» በሚለው ጥቅስ ላይ ጽፏል፤ የቅዱስ ቃሉም ይህ ነው፦

«ይህ ጠቢባኖቻችን ዝ״ል በተናገሩት መንገድ ይብራራል፤ ታላቁ ቤዛ የሚገለጥበት አራተኛው ግዞት (ማለትም አሁን ያለንበት ግዞት) የቶራ መጠመድ ሚጽቫ በእስራኤል እጅ እንዲኖር ያስፈልገዋል፤ ያለዚያ መምጣቱ ይዘገያል። ይህንንም ‹ልብሱን … ያጥባል› ብሎ በመናገር ጠቆመ፤ ትርጉሙም ስሙ ሺሎ የሆነው የሚጠበቀው ንጉሥ ኃይል እስራኤል በቶራ ወይን በመጠመዳቸው ውስጥ ነው ማለት ነው።

‹በወይን ደም …› ማለቱም ይህን ለማለት ፈልጎ ነው፦ የቤዛነት ጊዜ ደርሶ ወይን ባይገኝ፣ ማለትም በእኛ ዘንድ ቶራ ባይኖር፣ ቤዛነቱ አሕዛብ በእስራኤል ላይ በሚያመጡት የግዞት ቀንበርና ጽናት አማካይነት ይሆናል… ምክንያቱም በመከራ አማካይነት ነፍሳት ይነጻሉ፤ የቅድስና ብልጭታዎችም በቶራ አማካይነት እንደሚጠሩ ይጠራሉ፤ ነገር ግን የአንዱ ሥራ ያማረ ነው፤ የሌላው ሥራ ግን ያማረ አይደለም።»

በቅዱሱ «ኦር ሃ-ሐይም» ቃል መሠረት፣ በሐሼም ርዳታ የእስራኤል ሕዝብ ሁሉ በቅርቡ በሚመጣው ቤዛነት ይድናሉ፤ ነገር ግን በእያንዳንዱ ሰው ፊት እንዴት እንደሚድን ሁለት አማራጮች አሉ፦ በ«ወይን» መንገድ የሆነ ቤዛነት አለ፤ ይህም ያለ ሕመምና ያለ መከራ በቸርነትና በርኅራኄ የሚመጣ ቤዛነት ነው፤ «የሰውንም ልብ ደስ የሚያሰኝ የወይን ጠጅ» እንደተባለው። በ«ደም» መንገድ የሆነ ቤዛነትም አለ፤ ይህም ከመከራ፣ ከሕመምና ከደም መፍሰስ ጋር የሚመጣ ቤዛነት ነው፤ ርኅሩኁ ሐሼም ይጠብቀን።

እያንዳንዱ የእስራኤል ሰው ከቅዱሲቱ ቶራችን ጣፋጭ ወይን ለመደሰት በሙሉ ኃይሉ ሲጥር፣ ትርፍ ቅጽበቶቹንም ለቶራ ትምህርት ሲጠቀም — በዚህ አማካይነት እርሱም፣ ቤተሰቡም፣ ሌሎች ብዙ የእስራኤል ሰዎችም ደስ እንደሚያሰኝ ወይን ባለ ጣፋጭ ቤዛነት፣ በቸርነትና በርኅራኄ በሆነ ቤዛነት ይድናሉ።

በተለይም ከመላው እስራኤል ጋር አሁን በግዞቱ የመጨረሻ ቅጽበቶች በምናልፍበት በዚህ የጭንቅ ዘመን (እነዚህ ቅጽበቶች ከግዞቱ ሁሉ ይበልጥ ከባድ ናቸው፤ የምጥ ሕመም በተለይ ለመውለድ በቀረቡት የመጨረሻ ቅጽበቶች ይበልጥ እንደሚበረታ)፣ በእያንዳንዳችን ላይ በቅዱሲቱ ቶራ ትምህርት እጅግ የመበርታት ግዴታ ተጥሎብናል — እያንዳንዱ እንደ ችሎታው፣ እንዲያውም ከችሎታው በላይ — ምክንያቱም ካለንበት አሳዛኝ ሁኔታ ለመዳን ከቅዱሲቱ ቶራ በቀር ሌላ ምንም ምክርና መድኃኒት የለንም፤ እርሷ በድንቅ ሁኔታ ልትከልለንና ከክፉ ነገር ሁሉ ልታድነን ኃይል አላት።

ጊዜን በማንኛውም ሰዓት፣ በትርፍ ጊዜያትም ለትምህርት መጠቀም

በቶራ ተማሪዎችና በውድ አቭሬኪም (ባለትዳር የቶራ ተማሪዎች) ላይ ጊዜያቸውን ሁሉ ለቅዱሲቱ ቶራ ትምህርት የመጠቀም ግዴታ እጥፍ ድርብ ሆኖ ተጥሏል።

በየሺቫና በኮሌል የትምህርት ሰዓታት ብቻ መማር በቂ አይደለም፤ በትርፍ ጊዜያትም፣ ለምሳሌ በምሽት ሰዓታት፣ በሻባት ዋዜማ ወይም በዕረፍት ቀናት («ቤን ሃ-ዝማኒም»)፣ ለመማር መጣር ያስፈልጋል። ምክንያቱም ቅዱሲቱን ቶራ የመማር ግዴታ በአንድ የተወሰነ ጊዜ ላይ የተመሠረተ አይደለም፤ በቀንና በሌሊት በማንኛውም ሰዓት ነው እንጂ፤ «ይህ የሕጉ መጽሐፍ ከአፍህ አይለይ፥ በቀንም በሌሊትም አስበው» እንደተባለው።

ቅዱሱ ሽላ በቅዱስ ቃሉ የጻፈው የታወቀ ነው፦

«ሁሉን የሚያጠቃልለው ዋናው ነገር፣ ‹ቤን ሃ-ዝማኒም› (የዕረፍት ጊዜ) የሚለው ስም ከዓለም ተነቅሎ ይጥፋ፤ አይታወስ፣ አይጠቀስም፤ ጊዜያት ሁሉ ለበጎ እኩል ይሁኑ፤ ሁሉም በአንድ ልማድ ለቶራ ይመሩ፤ ‹በቀንም በሌሊትም አስበው› እንደተባለው።»

ብዙዎቹ አቭሬኪምና የየሺቫ ተማሪዎች በማይማሩበት ጊዜ በሚደረገው በዚህ ትምህርት ውስጥ ምን ያህል ቅድስና እንዳለ በቃላት መግለጽ አይቻላል። በቶራ ተቀምጠው የሚጠመዱት ጥቂቶች በሆኑበት በእነዚያ ጊዜያት፣ ቢሆንም ወገቡን ታጥቆ፣ ክፉ ዝንባሌውን አሸንፎ በቶራ ትምህርት የሚጸና ሰው ከሁሉም ጋር የሚመጣጠን ዋጋ ለመቀበል ይበቃል፤ ብሩክ ሐሼምም ከትምህርቱ ታላቅ ደስታ ያገኛል።

በቶራ መጠመድ እስራኤልን ይጠብቃል፤ ሰውንም ያስከብራል

በዚህ ረገድ አንድ ድንቅ ታሪክ ይነገራል፦ አንድ ጊዜ ቅዱሱ ረቢ መናሔም መንዴል ከኮጽክ ዝ״ል፣ አማቹ ቅዱሱ ጋኦን ረቢ አብርሃም ከሶኮቾቭ (የ«አቭኔይ ኔዘር» ደራሲ) አባት የሆነው ቅዱሱ ረቢ ከቢያላ እንዲህ ያለ ጋኦንና ቅዱስ ልጅ እንዴት ለማግኘት እንደበቃ ለሐሲዶቹ ገለጠላቸው፦

በአንድ ዓመት በፑሪም ቀን ሰዎች ሁሉ በአንድ ጊዜ በፑሪም ቀን ሚጽቮት (መጊላን በማንበብ፣ «ሚሽሎኽ ማኖት»ን በመላክ፣ ለድሆች ስጦታ በመስጠትና በፑሪም ግብዣ) ተጠምደው ነበር። በትክክል በዚያች ሰዓት የ«አቭኔይ ኔዘር» አባት ተቀምጦ በቶራ ይጠመድ ነበር። በዚህም ምክንያት በሰማይ ታላቅ ድምፅ ሆነ፤ ምክንያቱም እርሱ ባይኖር ኖሮ ዓለም ሁሉ በዚያች ሰዓት ያለ ቶራ በሆነ ነበርና።

ስለዚህ ከሰማይ ታላቅ ነፍስ ተሰጠው፤ ይህችም በቅዱሲቱ ቶራው ዓለምን ያበራው የጋኦኑ የ«አቭኔይ ኔዘር» ነፍስ ናት።

«ለሚይዟት የሕይወት ዛፍ ናት» በሚለው ጥቅስ ላይ በሚድራሹ ቃል እንፈጽም፦

«ራቭ ሁና በረቢ ቢንያሚን ቤን ሌቪ ስም እንዲህ አለ፦ ልጁን ‹ለንግድ ውጣ› ያለው ንጉሥ ምሳሌ ይህ ነው። ልጁም ‹አባቴ ሆይ፣ በመንገድ ላይ ወንበዴዎችን (የመንገድ ዘራፊዎችን)፣ በባሕርም የባሕር ወንበዴዎችን እፈራለሁ› አለው። አባቱ ምን አደረገ? በትር ወስዶ ቀረጸው፣ በውስጡም ክታብ አስገባ፤ ለልጁም ሰጥቶ ‹ይህ በትር በእጅህ ይሁን፤ ከማንም ፍጥረት አትፈራም› አለው። እንዲሁም ሐሼም ለሙሴ እንዲህ አለው፦ ለእስራኤል ‹ልጆቼ ሆይ፣ በቶራ ተጠመዱ፤ ከማንም ሕዝብ አትፈሩም› በላቸው።»